Recensie: Where Poppies Blow

Facebooktwitter

 

Where Poppies Blow: The British Soldier, Nature, The Great War (John Lewis-Stempel, 2017)

Recencie door Peter Bijl

 

Sinds enkele jaren heb ik een enorme fascinatie gekregen voor de Eerste Wereldoorlog. Hetgeen ietwat bijzonder is voor een Nederlander, daar wij zelf niet direct betrokken waren bij de gevechten zelf. Overigens verkochten wij wel wapens en ander matériel aan zowel de Entente als de Centralen, maar dat zal onze VOC-mentaliteit wel zijn geweest. Ik vermoed echter dat het gebrek aan directe betrokkenheid een factor kan zijn geweest in het aanwakkeren van deze interesse. Op de Franse Revolutie na is het namelijk dé gebeurtenis geweest die het Oude Europa definitief de nek omdraaide en het fundament vastlegde voor de verschrikkingen van de moderniteit.

De Eerste Wereldoorlog, in Engeland nog altijd ‘The Great War’ genoemd, is dan ook van enorm belang geweest voor de destructie van het continent. Haar oorsprong, verloop en de gevolgen van deze strijd verklaren, is echter niet zo gemakkelijk. Wie bijvoorbeeld naar de oorsprong wilt kijken, moet onder andere kijken naar de reeds bestaande rivaliteiten tussen de verschillende rijken, zoals Frankrijk jegens Duitsland, of Oostenrijk-Hongarije tegenover Rusland.

Vele oorlogen die hiervoor waren uitgevochten hebben ook bijgedragen aan het klimaat dat noodzakelijk was voor het uiteindelijk losbreken van de strijd, zoals de Franco-Pruisische Oorlog van 1870-1871. Deze oorlog werd een enorme vernedering voor het Tweede Franse Rijk onder Napoleon III, die zelf nog gevangen werd genomen door de Pruisische troepen. De annexatie van Elzas-Lotharingen door Duitsland werd in Frankrijk als een grove krenking van de nationale eer ervaren (ook al was de bevolking het gebied grotendeels Duitstalig).

Andere conflicten die bijgedragen hebben waren die van de Boerenoorlogen van 1880-1881 en 1899-1902. Deze oorlogen wisten internationale haat aan te wakkeren jegens het Britse Rijk en met name de rivaliteit met Duitsland werd hierdoor versterkt, daar de Duitsers zich openlijk en diplomatiek achter de Boeren schaarden. Het feit dat de Duitse Keizer Wilhelm II geobsedeerd was door het verwerven van koloniën en het opbouwen van een machtige oorlogsvloot werd door de Britten bovendien beschouwd als een bedreigende ontwikkeling.

Tel bij dit alles de spanningen op die de Balkan voortdurend beheersten, en Europa in de late negentiende eeuw mag worden beschouwd als een kruidvat waar een al brandend lont in is gestoken.

 

De natuur roept

Het is gemakkelijk om verdwaald te raken in de oorzaken en de achtergronden van de ‘Grote Oorlog’. Er valt zeer veel te bestuderen aangaande de Eerste Wereldoorlog: zoveel zelfs dat we hier, bijna honderd jaar na het ondertekenen van de wapenstilstand, zeker nog honderd jaar over door kunnen discussiëren. Het is echter zo dat wij met name diplomatieke en militaire aangelegenheden bestuderen en dat dáár veel literatuur over is verschenen. Het boek dat ik vandaag echter wil bespreken, komt met een –voor mij– geheel nieuwe en verrassende invalshoek. Where Poppies Blow benadert de Eerste Wereldoorlog door onderzoek te doen naar de relatie tussen de natuur en de Britse soldaat.

Het boek doet daarmee iets heel bijzonders. Allereerst is de invalshoek er één die uiterst specifiek is uitgekozen, doch een enorm aspect van de Britse cultuur weet te bespreken. Zodra het boek begint, laat het ons duidelijk weten dat er één ding is wat bij de Britten in cement gegoten is; namelijk een voorliefde voor het platteland en de natuur in het algemeen. Door het hele boek is dit dan ook de rode draad en dit thema wordt vanuit verschillende aspecten bekeken.

 

Door liefde en leed

Het boek is onderverdeeld in verschillende hoofdstukken, waarbij elk hoofdstuk één aspect bespreekt. De meeste van deze hoofdstukken gaan zeer diep in op de verschillende dieren die de strijd van dichtbij meegemaakt hebben. Zo begint het boek met een uitgebreid hoofdstuk over vogels en welke rollen zij allemaal gespeeld hebben. Bij een oorlog zijn wij geneigd om gelijk te denken aan duiven, gezien zij informatie tussen de verschillende linies brachten. De Eerste Wereldoorlog is hier interessant in, zeker omdat het vrijwel de laatste oorlog is geweest waarin duiven nog belangrijker waren dan radio’s en dergelijke.

Duiven zijn echter niet de enige vogels en praktisch nut is niet het enige wat van belang is geweest in de strijd. Zoals men kan verwachten, dwaalt de menselijke geest in onmenselijke situaties heel snel af naar datgene wat ons toch weer tot het menselijke kan verheven; namelijk de esthetiek. Het boek behandelt vele vogelsoorten die met hun pracht en praal menig soldaat tot ontroeren wisten te brengen en het moraal weer op wisten te krikken. Sommige vogels wisten zelfs op geheel onverwachte wijze de soldaten te helpen; indien bepaalde soorten opeens opstegen, kon je verwachten dat er weer een artilleriebarrage aan zat te komen, of dat er vliegtuigen in aankomst waren.

Naast vogels worden echter ook de paarden, muilezels, honden, katten, kikkers en nog vele andere dieren besproken. Meestal gaat het hier om mascottes of dieren die meehielpen aan de frontlinie op een positieve wijze. Het boek vertelt ons echter ook over de dramatische aspecten van flora en fauna; ziektes en ongedierte vierden ook hoogtij in de loopgraven in het westen én in het oosten. Menig soldaat moest de nachten doorbrengen met duizenden ratten, vlooien en nare ziektes lagen altijd om de hoek en in de helse blubber van het maankraterlandschap lieten vele jongemannen dan ook op tragische wijze het leven.

 

Complementariteit van de natuur

De natuur was echter geenszins een allesverwoestende kracht, integendeel zelfs. Zonder de natuur zou het moraal van de soldaten onvermijdelijk gebroken zijn, al lang voor het einde van de oorlog. De natuur gaf de soldaten namelijk de kans om hun menselijkheid, ja hun waardigheid zelfs, te kunnen onderhouden in de hel op aarde. Terwijl de granaten over hun hoofden vlogen en kogels langs de oren suisden, zaten de soldaten in vlak achter de loopgraven hun tuintjes te onderhouden. Een bijzonder triviale bezigheid voor ons, maar voor deze jongens die de absolute misère aan den lijve ondervonden een ‘klein stukje paradijs op aarde.’

Hoe belangrijk dit alles was, valt wel terug te lezen in de vele honderden, zo niet duizenden gedichten die soldaten van her en der opschreven. Als er één thema was dat de meeste gedichten heeft geïnspireerd, dan is dat wel de natuur: er werd geschreven over bijzondere verschijnselen, ontroerende kameraadschappen met dieren, misère over de weersomstandigheden maar bovenal over de schoonheid en de magie van de natuur.

Wellicht is dit dan ook de reden dat de natuur ons als mens zo aanspreekt; wij zien onszelf er weer in terug en vinden er daarom schoonheid in. Niet alleen kan de natuur, evenals de mens, onvoorstelbaar vreselijke dingen teweegbrengen, het kan eveneens ongeremde esthetiek voortbrengen, het kan zich zelfs boven zichzelf verheffen. Zelfs in de grauwe loopgraven en het landschap dat gedomineerd werd door ijzer en bloed, overwint uiteindelijk de schoonheid boven alles. Het meest iconische zijn natuurlijk de klaprozen geworden, die met name door, hoe luguber het wellicht ook is, het bloed en de lichamen van de vele gevallen soldaten zo talrijk konden worden. Niet voor niets wordt de klaproos gebruikt als het symbool van de Eerste Wereldoorlog en is het daarom ook de titel geworden van dit boek.

Boven alles wil ik zeggen dat dit boek niet alleen een verrassende invalshoek heeft genomen, maar deze invalshoek ook op uitzonderlijk schone wijze heeft weten uit te dragen. Het is wat dat betreft een boek in de essentiële zin van het woord; het informeert, oreert en inspireert. Zoals de jongens in de loopgraven hun toevlucht vonden in de poëzie en haar geheel wijdden aan de natuur, zo kunnen wij nu nog, al meer dan honderd jaar na aanvang en einde van dit verschrikkelijke en zinloze bloedvergieten, ook een zekere toevlucht vinden in dit boek. Het herinnert er ons aan hoe belangrijk het is om schoonheid te verdedigen en te vieren in tijden van hachelijke omstandigheden.

Het verfrissende van Where Poppies Blow zit hem dan ook in het gegeven dat het boek niet enkel de zoveelste melancholieke blik werpt op het allesvernietigende van de oorlog, maar juist nadruk legt op de beeldschone aspecten. Dit boek illustreert hoe er zelfs in het vagevuur en de hellepoort op aarde toch nog schoonheid en menselijkheid te vinden is. Kortom, dit boek is meer dan een aanrader te noemen, en het is ook meer dan een boek over oorlog. Het is een ode aan de natuur en aan al datgene wat ons menselijk maakt.

Facebooktwitter

Be the first to comment on "Recensie: Where Poppies Blow"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*


Door de site te blijven gebruiken, gaat u akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of als u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten