De Lange Muur ter Zee

Facebooktwitter

Door Leendert Visser

De afgelopen tijd is vanuit Nederland eigenlijk uitsluitend aandacht geweest voor het potentiële gevaar dat Rusland vormt voor de vrede en stabiliteit in Europa. Wat echter vaak vergeten wordt, is het gevaar dat het huidige Chinese maritieme beleid vormt voor de internationale handelsroutes richting het Westen. In dit artikel wordt ingegaan op de Westerse maritieme strategie dat ten grondslag ligt aan het maritieme optreden van vrijwel alle naties ter wereld. Vervolgens zullen de Chinese maritieme strategie als uitvloeisel daarvan en waarom deze een gevaar zou kunnen vormen voor de internationale stabiliteit aan bod komen.

Westerse Maritieme Strategie

De wortels van de huidige Westerse maritieme strategie liggen in het eind van de negentiende eeuw toen de Amerikaan Alfred Thayer Mahan (1840-1914) en de Brit Sir Julian Corbett (1854-1922) hun meest bekende werken schreven. Voordat we ingaan op wat beide heren allemaal te vertellen hadden, behoeft het waarschijnlijk enige uitleg waarom hun strategieën überhaupt nog van belang zijn. KTZ Woudstra van de Koninklijke Marine legde het als volgt uit:  in oorlogsvoering zijn doorgaans drie niveaus te onderscheiden; te weten het tactische niveau (laagst), het operationele niveau en het strategische niveau (hoogst). Omdat technische vernieuwingen op het tactische niveau relatief snel elkaar afwisselen kan dit schematisch worden weergegeven als het kleinste tandwiel (zie afbeelding hiernaast). Deze veranderingen op het tactische niveau werken door naar het operationele niveau en uiteindelijk naar het strategische niveau, maar steeds minder sterk. Het gevolg hiervan is dat het strategische niveau door de tijd bijna niet verandert. Strategieën zoals Mahan en Corbett deze uitdachten blijven daarom ook vandaag de dag nog relevant.

Nu het belang van de ideeën van Mahan en Corbett in context is geplaatst, is het tijd om te kijken naar wat zij daar nou precies voor ideeën op nahielden. Mahan beargumenteerde dat ‘command of the sea’ essentieel was in een te voeren oorlog. ‘Command of sea’ stelt een zeemacht namelijk in staat de ‘sea lines of communication’ (SLOCs) te beheersen. De SLOCs zijn namelijk essentieel voor de handel van een land en dus voor haar (oorlogs)economie. Tegelijkertijd zorgt het hebben van command of the sea ervoor dat de tegenstander de bewegingsvrijheid op zee ontzegd wordt. De sleutel tot het behalen van command of the sea lag in de beslissende zeeslag, aldus Mahan. Een beslissende zeeslag kenmerkt zich doordat hij effect heeft op alle drie de niveaus van oorlogsvoering, zoals in de vorige alinea beschreven en draaide vaak om het volledige vernietigen van de vijandige vloot. Centraal in het behalen van deze overwinning waren de belangrijkste schepen van de marine, de zogenaamde ‘capital ships‘. In Mahan zijn tijd waren dat de slagschepen zoals de Dreadnoughts, tegenwoordig betreft het onderzeeboten en vliegkampschepen. Omdat Mahan in zijn denken bijna exclusief de focus legt op de marine, wordt zijn denken ook wel omschreven als ‘navalisme’. Corbett echter, trok het concept van Mahan breder door te stellen dat:

“Since men live upon land and not upon the sea, great issues between nations at war have always been decided – except in the rarest cases – either by what your army can do against the enemy’s territory and national life, or else by fear of what the fleet makes it possible for your army to do.”[1]

Doordat Corbett de nadruk dus niet exclusief legde op de marine, maar stelde dat de samenwerking tussen land- en zeemacht essentieel was, koos hij voor de term ‘maritiem’ als tegenhanger van navalisme. Ook op andere punten relativeerde hij Mahan zijn ideeën. Zo prefereerde Corbett ‘control of the sea’ boven ‘command of the sea’, omdat command absolute controle impliceerde. Volgens Corbett was dit een utopie en waren er slechts verschillende gradaties van controle mogelijk. Voor tegenstanders die niet over de middelen beschikten om de zeeën absoluut te beheersen, lag er volgens Corbett een alternatief in de vorm van de fleet-in-being strategie. De focus ligt daarbij op A2/AD (Anti-access/Area Denial), het creëren van een soortement niemandsland ter zee door middel van hit-and-run tactieken, onderzeeboten, zeemijnen en tegenwoordig ballistische raketten en cyberaanvallen.

In de jaren die volgende werden Mahan en Corbett veelvuldig gelezen en toegepast. Het is dan ook niet heel verwonderlijk dat hun ideeën toch langzaam ook iets werden aangepast. Zo relativeerde de Franse Admiraal Raoul Castex (1878-1968) in de jaren ‘30 Mahan zijn ideeën verder door te stellen dat command of the sea niet mogelijk was. ‘Mastery of the surface’ zou volgens Castex accurater zijn gezien het onderwaterdomein bijzonder moeilijk te controleren is. In het zelfde licht dienden wij ook ‘airpower’ en ‘command of the air’ te bezien, aldus Castex. Deze vorm is wellicht het meest fluïde aangezien men lucht nog minder goed kan ‘bezetten’ dan zee.

Chinese Maritieme Strategie

Kijkend naar de Chinese maritieme strategie valt op dat deze zwaar beïnvloed is door ideeën uit het Westen. Tot in de jaren ’80 werden veel van de Chinese militairen geschoold in de Sovjetunie, waar dan ook een belangrijke basis ligt van het huidige maritieme beleid. Zo kwam Admiraal Liu Huaqing (1916-2011) met het idee van de ‘First Island Chain’ (zie kaartje hiernaast) hetgeen bijna een exacte kopie was van een strategie bedacht door Commander-in-Chief van de Sovjetvloot, Admiraal Sergei Gorshkov (1910-1988). Deze strategie, bekend onder de term ‘concentric circle model, stond voor om in de eerste 100 mijl vanaf de Sovjetkust ‘command of the sea’ te hebben. In de daarop volgende zone moest de Sovjetvloot strijd leveren om command te betwisten. In de buitenste zone dienden onderzeeboten middels A2/AD sea denial toepassen. Kijkend naar het Chinese Island Chain concept zijn de overeenkomsten erg goed zichtbaar. Ook hier is het de bedoeling om binnen zones verschillende mate van controle te hebben.

Wat met en na Liu ook gebeurde, was dat Mahan en Corbett actief werden geïntroduceerd in China. Admiraal Huang Jiang stelde bijvoorbeeld dat er vier opties waren voor de Chinese marine om de vijand te verslaan:

  1. The destruction of the opponent’s fleet;
  2. The destruction of the opponent’s coastal defences, naval bases, (air)ports near the coast;
  3. By occupying the enemy’s forward bases and other geographical positions important to the opponent;
  4. Through a naval blockade[2]

Meer recentelijk, namelijk in 2013, is China begonnen met het opspuiten van kunstmatige eilanden in de Zuid-Chinese Zee (zie de afbeelding van Fiery Cross Reef hiernaast). Het opspuiten van deze eilanden kan in hetzelfde kader gezien worden als het Caribisch gebied ten tijde van Mahan. Mahan stelde over het Caribisch gebied dat de VS hier basissen diende te maken om een Amerikaanse zee ervan te maken. Ditzelfde wordt nu door China gepoogd in de Zuid-Chinese Zee, waar de eilanden dienen om controle over de SLOCs aldaar te verkrijgen. De bouw van vliegvelden op enkele van deze eilanden versterkt de potentiële controle die China kan uitoefenen over deze zee. Door het aanleggen van vliegvelden op deze eilanden, functioneren deze eilanden als onzinkbare vliegkampschepen.

In haar huidige vorm is de Chinese Marine echter nog niet in staat om alleenheerschappij te eisen in de Zuid-Chinese Zee. Om die reden is binnen de People’s Liberation Army Navy (PLAN) aandacht voor Corbett en zijn notie dat command of the sea niet strikt noodzakelijk is. Derhalve voldoet de fleet-in-being strategie met een focus op A2/AD voorlopig voor China. Dit blijkt onder meer uit de Chinese inzet op A2/AD-middelen zoals onderzeeboten, waarvan enkele SSN (nucleaire) onderzeeboten, ballistische raketten en zeemijnen.

Echter, voor haar maritieme strategie kijkt China niet alleen naar de Westerse tradities, maar ook naar haar eigen tradities. De belangrijkste naam die dan in beeld komt is Sun Tzu. Sun Tzu heeft een belangrijke impact op de Chinese maritieme strategie, met name door zijn nadruk op liegen en bedriegen. Zo stelde hij dat:

“Honderd overwinningen in honderd slagen is niet de hoogste uitmuntendheid. De vijand verslaan zonder te vechten, dat is de hoogste uitmuntendheid.”[3]

De aandacht van Sun Tzu op bedrog zien wij terug in het Chinese beleid in een fenomeen dat wordt aangeduid als ‘hybride oorlogsvoering’. Deze term houdt in dat, in plaats van normale militaire middelen, gebruik wordt gemaakt van niet-militaire instanties voor het realiseren van militaire doelstellingen. Hoe China dit toepast is duidelijk zichtbaar in de Zuid-Chinese Zee.

In conflicten daar met ‘buren’ maakt China gretig gebruik van civiele instanties zoals de kustwacht. Zo heeft de kustwacht de beschikking over schepen met gewone kanons, maar ook waterkanons krachtig genoeg om radarinstallaties van schepen te kunnen vernietigen. Tevens worden vissersboten ingezet voor het binnendringen van territoriale wateren en de aangrenzende zone, alsook voor het vervoer van materialen naar de nieuw te bouwen eilanden in de Zuid-Chinese Zee. Een ander voorbeeld van bedrog is te vinden in de Oost-Chinese Zee. Hier heeft China op gasextractieplatformen bij het Chunxiao gasveld radarinstallaties aangebracht die normaliter alleen op militaire installaties worden aangetroffen. Japan vermoedt om die reden dat deze platformen als militaire basissen fungeren.

Naast zijn focus op bedrog zei Sun Tzu dat je de vijand niet moet pakken daar waar hij sterk is, maar juist op zijn zwakke plekken. Mede om die reden zien we bij China dan ook het ontwikkelen van A2/AD. Deze middelen zijn relatief goedkoop en zeer effectief tegen grote capital ships zoals de vliegkampschepen van de VS doordat de bestrijding uiterst lastig is.

Gevolgen

Maar welke concrete gevolgen zou dit nu voor Nederland kunnen hebben zult u nu denken? Allereerst heeft het in het algemeen gevolgen in de zin dat China’s intenties niet duidelijk zijn. Een goed voorbeeld is natuurlijk de zogenaamde ‘vredige opkomst van China’, terwijl uit de geschiedenis toch wel is gebleken dat deze alles behalve vreedzaam is wanneer Chinese belangen geschaad dreigen te worden (denk bijvoorbeeld aan de Korea Oorlog of de continue cyberaanvallen op het Westen vandaag de dag). Ook de inzet van Chinese civiele instanties voor militaire doeleinden is een voorbeeld van praktijken waar de Chinese intenties onduidelijk zijn. Betreffen het inderdaad onschuldige vissers, of zijn het PLAN officieren met andere intenties? Dit onderscheid heeft uiteraard gevolgen voor hoe men daarmee om dient te gaan.

Een tweede gevolg is dat naarmate de Chinese marine in kracht toeneemt, freedom of navigation (FON) operaties (het varen dicht langs eilanden geclaimd door China) en freedom of overflight (FOO) operaties (idem als FON alleen dan door het luchtruim) grotere risico’s met zich mee gaan brengen, met name voor de VS aangezien vooral zij deze FON- en FOO-operaties uitvoert. Ofschoon het tot zinken brengen van een Amerikaans oorlogsschip een oorlog betekent met Amerika, zou het zomaar kunnen dat de Chinezen besluiten een Amerikaans gevechtstoestel uit de lucht te halen wanneer deze het door China geclaimde luchtruim binnenvliegt. Het gevolg zou een vergelijkbare situatie kunnen zijn als tussen Turkije en Rusland, aangezien het neerhalen van een toestel minder zware politieke gevolgen met zich meebrengt dan het laten zinken van een oorlogsschip.

Ten slotte heeft de opbouw van de Chinese marine domweg grote gevolgen voor de machtsbalans in de regio en zelfs wereldwijd. In de regio heeft het opspuiten van eilanden in de Zuid-Chinese Zee en de daaropvolgende militarisering van deze eilanden tot gevolg dat China meer controle krijgt over de  zeeroutes in deze zee. Dit zijn dezelfde routes die essentieel zijn voor de Nederlandse handel. Een conflict om bijvoorbeeld de Spratly Eilanden zal daardoor direct gevolgen hebben voor de Nederlandse handel en economie. Bovendien zal een conflict ook zeer waarschijnlijk de VS meezuigen gezien zij daar grote belangen, allianties en militaire basissen heeft. Niet alleen via beheersing van de zeeroutes kan China echter haar invloed laten gelden, maar ook omdat China overal ter wereld (delen van) havens bezit. Voorbeelden hiervan zijn Gwadar (Pakistan), maar ook Piraeus (Athene) alsook zeker 25 procent van de Rotterdamse haven.

Het moge derhalve duidelijk zijn dat het voor ons als Westers land en NAVO-lid van groot belang is om de Chinese capaciteiten goed in de gaten te houden. Een belangrijke focus zou daarbij moeten liggen op hoe deze middelen worden ingezet, aangezien daaruit ontleend kan worden wat de precieze Chinese maritieme strategie op dat moment behelsd. Door de Chinese maritieme strategie te doorgronden, kunnen vervolgens ambities beter in beeld gebracht worden en dat komt de stabiliteit in de regio dan weer ten goede.

*Dit artikel is geschreven op basis van mijn scriptie over Sea Power en de Chinese marine.


[1] S. J. Corbett, Some Principles of Maritime Strategy. London: Longmans (1911) p. 16.

[2] Y. Lim, China’s Naval Power: An Offensive Realist Approach. Surrey: Ashgate Publishing Limited (2014) p. 70.

[3] https://vrijewereld.files.wordpress.com/2014/11/sun-tsu-de-kunst-van-het-oorlogvoeren-the-art-of-war.pdf, geraadpleegd 1-12-2016.

Facebooktwitter

Be the first to comment on "De Lange Muur ter Zee"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*


Door de site te blijven gebruiken, gaat u akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of als u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten