Rotterdam: De échte sloop kwam pas na de oorlog

Facebooktwitter

Rotterdam, 14 mei 1940. Zowel de datum als de stad zullen nooit worden losgezien van het nazibombardement op de stad. Met bijna duizend burgerslachtoffers en tachtigduizend nieuwe daklozen was het ook een gigantische ramp. Maar de stad lag nog niet in as. Wat maar weinigen weten is dat het Rotterdamse stadshart gered had kunnen worden. De overheid had echter andere plannen.

De grote schade van de oorlog en de grote armoede die er daarvoor al was in Nederland zijn geen excuus voor het uitblijven van traditionele herbouw, er was een vooropgezet plan om alles radicaal te slopen. Het veel armere en zwaarder getroffen Polen koos voor een andere weg. De stadscentra van zwaargetroffen steden als Danzig (Gdansk) en Warschau werden volledig hersteld. In Warschau leverde dat een wat vreemde combinatie van een historisch stadshart omringd door grauwe oostblokflats op, maar Danzig is nu nog altijd de Hanzestad van weleer. Dat terwijl die steden veel zwaarder getroffen zijn dan Rotterdam destijds was. In Danzig werden de eerste schoten van de Tweede wereldoorlog gelost, Warschau werd (na een eerder bombardement aan het begin van de oorlog) na een opstand volledig met de grond gelijk gemaakt. In verstevigde kastelen werd dynamiet gestoken om te voorkomen dat ze gered zouden worden. Na de oorlog werd de middeleeuwse oude stad, met tegenwerking van het communistisch regime, hersteld in oude glorie, volledig gebouwd uit private giften en vrijwilligerswerk. De nieuwe stad (met voornamelijk bouwwerken uit de zeventiende en achttiende eeuw) en de rest van het centrum bleef wel verloren en werd volgebouwd met grauwe Oostblokflats.

Danzig

Danzig in de tegenwoordige staat

Daarmee werd het Pabst Plan teniet gedaan. In het Pabstplan zou Warschau volledig met de grond gelijk gemaakt worden om er vervolgens een nieuwe Duitse stad van te maken. De eerste fase van dat plan; de vernietiging, was al voltooid. Later zouden er een volledig nieuw stratenplan en verschillende bouwwerken uit de grond gestampt worden. Het Nazi-plan paste volledig in de modernistische tijdgeest. In verschillende Europese steden waren er vergelijkbare plannen om de oude stadskernen te vervangen met modernistische nieuwbouw.

Zo ook in Rotterdam. Terwijl het stadsbestuur de stad nog wil redden en herop wil bouwen, wordt door de nationale regering besloten dat de wederopbouw van Rotterdam een zaak van nationaal belang is. In Den Haag wordt het besluit genomen om de stad nog verder plat te maken om vervolgens stadsarchitecten de vrije hand te geven. „Het is onbegonnen werk te trachten te midden van de algemeene ruïne enkele particuliere gebouwen in stand te houden. Er moet een nieuwe stad komen en men binde den nieuwen stedebouwer niet aan bestaande gebouwen.” luidde de opdracht van het Rijk aan de gemeente Rotterdam. Daarmee was de Haagse regering nog rechtlijniger als het communistisch regime in Polen.

Al drie dagen na de capitulatie werd er een architect benoemd, vooral om te voorkomen dat de Nazi’s met hun eigen plannen zouden komen. De stad moest met de grond gelijk worden gemaakt om de nieuwe architecten alle ruimte te geven. Overgebleven gevels werden opgetrokken en zelfs de bijna volledig behouden grote schouwburg uit 1868 wordt gesloopt. Voor de overheid kwam dat bombardement wel heel goed uit. Onteigening was een stuk makkelijker als de gebouwen geen waarde meer hadden.

Beeldfragment Andere Tijden

Beeldfragment van Andere Tijden van hoe de Grote Schouwburg er na het bombardement uitzag. Enkel het dak was verwoest, de volledige façade inclusief beeldhouwwerk was bewaard gebleven.

Volgens een lijst, destijds opgesteld door ambtenaren van de gemeente Rotterdam, waren er minstens honderdvierenveertig monumentale gebouwen die gered hadden kunnen worden. Ze werden in opdracht van het Rijk toch gesloopt, maar het Rotterdamse stadsbestuur deed geen enkele poging het te voorkomen.

Eerst kreeg de traditionele architect Willem Gerrit Witteveen nog de opdracht. Hij ontwierp een prachtige nieuwe stad met brede lanen en mooie middeleeuwsogende geveltjes. Het karakter van de havenstad moest tenminste behouden blijven. Witteveen zag het belang van esthetiek in, maar lang zou hij niet op zijn positie blijven. Er ontstond onvrede onder zowel Rotterdamse industriëlen als de rijksoverheid. Witteveen werd weggepest en werd opgevolgd door Van Traa die de historiserende stijl van Witteveen losliet. Er moest nu een moderne stad komen, zo snel en goedkoop mogelijk uit de grond gestampt met de economische belangen voorop. Esthetiek was onbelangrijk.

Zo werd het bombardement op Rotterdam misbruikt om de stad over te leveren aan de lusten van modernistische architecten. Het moest een nieuwe stad worden, van het oude mocht nauwelijks nog iets zichtbaar zijn. Het resultaat is het modernistische bouwsel wat we nu kunnen aanschouwen.

Het had niet veel gescheeld of andere steden waren het Rotterdamse lot gevolgd, Parijs bijvoorbeeld. In 1925 waren daar al plannen om het hele derde en vier arrondissement te slopen, een van de oudste delen van de stad, te vervangen door eentonige modernistische hoogbouwflats. Le Corbusier die het Plan Voisin ontwikkelde was een van de modernistische architecten die dergelijke plannen ontwikkelde, er lagen er ongetwijfeld nog meer in de lades van ambtenaren van grote Europese steden. Laten we Rotterdam maar ook de tegengestelde ontwikkeling in Warschau en Danzig vooral als een les zien. Juist nu we eindelijk de lelijkheid van de mondernistische bouwwerken van na de oorlog inzien, moeten we niet onze fouten herhalen. Er moet een keuze worden gemaakt voor traditionele historiserende bouwwerken. Dat het kan lieten de Poolse steden zien. Als zij het al kunnen onder zoveel slechtere omstandigheden, met zoveel minder middelen en met tegenwerking van de communisten, dan moet het in Nederland toch zeker kunnen?

Facebooktwitter

Leave a comment

Your email address will not be published.


*


Door de site te blijven gebruiken, gaat u akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of als u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten