Leopold II, Zwarte Piet en Romulus: anti-geschiedenis als vorm van onverdraagzaamheid

Monument à Léopold II le colonisateur à Arlon (Prov du Luxembourg) Belgique. « J'ai entrepris l'oeuvre de la colonisation dans l'intérêt de la civilisation et pour le bien de la Belgique », Foto door Olnnu [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Olnnu], CC BY-SA 3.0 [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en]
Facebooktwitter

Met enige regelmaat ontstaat er een publieke hetze tegen historische personages die een rol hebben gespeeld in de geschiedenis van onze beschaving. Daarnaast zijn hetzes tegen bepaalde culturele praktijken schering en inslag. De laatste tijd komt de persoon van Leopold II in opspraak omwille van zijn reeds onomstotelijk aangetoonde rol in de gruweldaden in voormalig Belgisch Kongo. De oprispingen van zwartepietenhaat zijn iedereen tevens genoegzaam bekend.

Dit stuk wil niet ingaan op de evidente antwoorden tegen deze kinderlijke vormen van polemiek – de argumenten tegen de historiciteit van een racistische Zwarte Piet zijn algemeen bekend. Wat betreft Leopold II kan men gemakkelijk aanvoeren dat het onzinnig is om historische personages te censureren omwille van hun gruweldaden; er zou immers geen enkel standbeeld op geen enkel plein in Europa blijven staan. Het is tevens de opdracht van een goed historicus om kinderen via geschiedenis tot weerbare volwassenen op te voeden. Onze geschiedenis heeft vele duistere bladzijden, maar we moeten die niet wegstoppen of verzwijgen, integendeel, juist meegeven aan onze kinderen om hen te tonen dat het anders kan en anders moet.

Wat dit stuk wel wil doen is aantonen dat anti-historische polemieken en aanvallen op historisch erfgoed, hoewel in naam van verdraagzaamheid, juist indicaties zijn van een onverdraagzame houding ten opzichte van een beschaving en haar leden. Hiervoor moeten we terug naar het Constantinopel van de late oudheid en vroege middeleeuwen.

Toen Constantijn met een krachttoer van bouwactiviteit zijn nieuwe hoofdstad uit de grond stampte (324-330 NC), tooide hij zijn stad niet enkel met monumentale architectuur. Een minder bekende verwezenlijking van Constantijn was zijn verzameling van historisch erfgoed. Vanuit alle hoeken van het Oost-Romeinse rijk liet Constantijn allerhande standbeelden naar zijn nieuwe stad verslepen. Deze standbeelden hadden ofwel een rol in de lokale geschiedenis en mythologie van de stad van oorsprong, of verbeeldden de glorieuze geschiedenis van het Romeinse rijk. Voor de steden die de beelden bezorgden was het een hele eer om bij te dragen aan de opbouw van de nieuwe hoofdstad. Constantijn kroonde Constantinopel met deze beelden tot ware culturele hoofdstad van het rijk; de beelden waren een sieraad voor de schoonheid of kallos (κάλλος, lat. ornatus) van de stad, een kernnotie van de laatantieke esthetiek. Constantijn combineerde dit esthetisch programma met een opvallend ambigu bouwprogramma; hij bouwde evenveel heidense tempels als Christelijke kerken in zijn nieuwe stad die een krachtige synthese moest zijn; Christen en heiden zouden in verdraagzaamheid naast elkaar leven onder de bescherming van keizerlijk Constantinopel.

In de zesde eeuw is er weinig meer over van Constantijns programma van ambitieuze verdraagzaamheid. Onder keizer Justinianus was er weinig tot geen interesse meer in het behoud van heidens erfgoed. Toen Justinianus Constantinopel opnieuw uit de grond stampte na de verwoestingen van de uit de hand gelopen Hippodroomrellen in 532 herrezen veel gebouwen, verrezen veel kerken, maar geen standbeelden. Vernietiging van erfgoed was het tegendeel van de rode draad in Justinianus’ beeldenbeleid; de weinige beelden die hij naar Constantinopel liet komen waren het resultaat van de plundering en sluiting van heidense heiligdommen in het rijk. Wanneer men vandaag voorstelt om de naam van Leopold-II-pleinen en –straten te vervangen, is men niet origineel. Vanaf de zesde eeuw werden immers de overgebleven standbeelden geherinterpreteerd als Christelijke personages. Een standbeeldengroep van de heidense Hercules en de Hesperiden in de hippodroom werd Adam en Eva. Een stenen Asclepius werd een bisschop. In de laatste jaren van Justinianus’ regeerperiode (562) vormde de polemiek tegen heidens erfgoed een giftige combinatie met de vervolging van de laatste heidenen. Johannes Malalas vertelt ons in zijn Kroniek (XVIII.136):

“In de maand juni van dezelfde indictie [562 NC] werden de Hellenen [heidenen] gearresteerd en rondgeparadeerd. Hun boeken werden verbrand in het Kynegion, samen met hun afbeeldingen en beelden van hun afgrijselijke goden.”

Onverdraagzaamheid ten opzichte van mensen gaat hand in hand met onverdraagzaamheid tegen hun erfgoed; wie standbeelden en boeken vernietigt zal uiteindelijk ook de eigenaars vernietigen.

De ironie wil dat Justinianus’ beeldenstorm werd opgemerkt en bespot door zijn ‘barbaarse’ concurrenten in Rome. Terwijl Justinianus heidens erfgoed vernietigt, legt Cassiodorus, eerste minister onder de Ostrogoten in Italië, er in zijn staatsbrieven (Variae) de nadruk op hoe goed de Goten eigenlijk zorg dragen voor het Romeins erfgoed. In brieven II.35 en II.36 vaardigen de lokale autoriteiten in Como een beloning uit voor wie een gestolen standbeeld terugbrengt. In brieven VII.13 en VII.15 worden functionarissen belast met het bewaken en bestendigen van de standbeelden in Rome, want (Var. II.35):

“Het is al te triestig dat in onze tijden het erfgoed van het verleden verdwijnt, hoewel wij dagelijks verlangen de schoonheid [ornatus] van onze steden te bevorderen”.

De groeiende onverdraagzaamheid ten opzichte van heidenen en hun erfgoed ging in 6e-eeuws Constantinopel gepaard met een sterke tendens tot anti-geschiedenis; de Zwarte Piet van dienst in geschiedenissen van die periode is Romulus. Net zoals Zwarte Piet vandaag wordt aangevallen omwille van een achterliggend doel –namelijk het beschadigen van een Christelijk feest – werd Romulus belasterd en bespot in Constantinopel om via een omweg Rome zelf te bespotten en Constantinopel te promoten als nieuwe hoofdstad van het rijk. Net zoals bij Zwarte Piet vandaag, pasten de historici verschillende kunstgrepen toe om hedendaagse problematieken in te lezen in de mythologische figuur van Romulus. Romulus verschijnt in Johannes Malalas niet als Romulus maar als een laatantieke tiran die de hippodroom gebruikt om zijn volk te sussen (Kroniek VII.4-5):

“Hij [Romulus] bouwde zonder treuzelen het circus – zo wordt de hippodroom in Rome genoemd – met als doel om de massa van het Romeinse volk te verstrooien omdat ze opstandig waren en hem aanvielen omwille van [zijn moord op] zijn broer (…). Telkens Romulus bemerkte dat welke circusfactie dan ook steun kreeg van hen die geschokt en opstandig waren tegen hem – gewone burgers evenzeer als senatoren – omwille van de door van zijn broer, dan besloot hij de andere circusfactie te steunen en hen te vriend te houden en hen op te zetten tegen zijn tegenstanders.”

Na de regeerperiode van Justinianus was het Romeinse rijk onherroepelijk getransformeerd tot het middeleeuwse Byzantijnse rijk. Constantijns Constantinopel was een stad met historische nuance; het verzamelen van erfgoed was de stad tot sieraad, kerken stonden naast tempels, en heiden en Christen leefden verdraagzaam naast elkaar. De verschillende levensbeschouwelijke groepen namen misschien wel aanstoot aan elkaar, maar hun verschillen smolten weg in het aanschijn van het gedeelde historisch erfgoed. Vanaf het moment dat erfgoed wordt prijsgegeven aan de gevoeligheden van een bepaalde groep, verdwijnt de historische nuance, en wordt de weg geplaveid naar onverdraagzaamheid en censuur. Net zoals Constantinopel zijn onze steden het resultaat van een opeenhoping van geschiedenis, met zowel positieve als negatieve episodes, episodes die sommigen onaangenaam vinden, episodes die sommigen aangenaam vinden. Om niet wakker te worden in een middeleeuws Constantinopel mogen wij dit erfgoed echter niet onderwerpen aan de censuur van onze gevoeligheden.

Facebooktwitter

Be the first to comment on "Leopold II, Zwarte Piet en Romulus: anti-geschiedenis als vorm van onverdraagzaamheid"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*


Door de site te blijven gebruiken, gaat u akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of als u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten